CÁI XƯƠNG CON CÁ CHUỒN CHUỒNMột câu chuyện bất hủ của anh Nguyễn Sanh Tỵ — 17.01.2022"Ai về nhắn với nậu nguồn Mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên" Ca dao tục ngữ
Ngày kỵ của anh Nguyễn Sanh Tỵ đã qua, tình cờ tôi mở lại một đoạn ghi âm cũ còn lưu trong chiếc iPhone từ chuyến đi Yosemite năm nào. Nghe lại giọng nói và tiếng cười quen thuộc của anh, lòng tôi bỗng chùng xuống. Có những âm thanh tưởng đã lùi rất xa vào quá khứ, nhưng chỉ cần nghe lại một lần là cả một khoảng trời kỷ niệm lập tức trở về, nguyên vẹn đến mức ta có cảm giác người xưa vẫn đang ngồi bên cạnh. Tôi nghĩ đến những câu chuyện rất nhỏ mà khi còn sống người ta thường kể qua loa rồi bỏ đó, nhưng đến một ngày nào đó, chính những chuyện nhỏ ấy lại trở thành phần ký ức quý nhất còn sót lại. Vì vậy, tôi muốn ghi lại câu chuyện này, trước hết để nhớ anh, rồi để con cháu, nhất là các con của anh, có thể hiểu thêm về người cha của mình, về một thế hệ từng đi qua chiến tranh, thiếu thốn và hậu chiến, nhưng vẫn giữ được lòng tử tế, sự lạc quan và niềm tin vào cuộc sống. Đó là câu chuyện về một cái xương cá chuồn chuồn từ những năm anh còn dạy học ở miền Trung Việt Nam.
Ngày 17 tháng 1 năm 2022, trên chuyến đi Yosemite, khi chiếc xe men theo những con đường dẫn dần về phía núi cao, rừng sâu và cái lạnh trong veo của mùa đông, anh em chúng tôi nói chuyện với nhau để quãng đường bớt dài. Từ những chuyện đời thường, câu chuyện bất chợt quay về thập niên 1970, một thời với thế hệ trẻ hôm nay đã thành lịch sử, nhưng với anh Tỵ thì vẫn còn rất gần. Thời ấy, cũng như mọi thời, con người đều có những giấc mơ. Có người mơ những điều lớn lao như đất nước được hòa bình, người dân được ấm no, gia đình không còn ly tán và trẻ em được đến trường. Nhưng cũng có những giấc mơ rất nhỏ, nhỏ đến mức ngày nay nghe lại có vẻ đơn sơ quá đỗi, như được ăn một bữa cơm no, được sống một ngày không nghe tiếng súng, hay thức dậy buổi sáng mà không phải lo hôm nay sẽ lấy gì để ăn. Chính những ước mong nhỏ bé ấy, trong một hoàn cảnh khác, lại có thể trở thành những điều lớn lao nhất của một đời người.
Anh Tỵ kể rằng vào những năm 1976 và 1977, khi còn dạy học ở Quế Sơn, Quảng Nam, đời sống vô cùng khắc nghiệt. Quế Sơn là vùng núi nghèo, sau chiến tranh lại càng xác xơ, trong khi cá tươi và thịt gần như là những món xa xỉ. Người từ vùng đồng bằng mang mắm, cá khô lên bán hoặc đổi lấy nông sản, còn bữa ăn thường ngày chủ yếu vẫn là rau khoai, rau má, cà và những thứ rau có thể hái được ngoài đồng. Một cục mắm được bỏ vào nồi, thêm rau, thêm nước rồi nấu thành canh. Nấu một lần, người ta ăn. Nấu thêm lần nữa, người ta vẫn ăn. Khi thịt cá đã tan hết, chỉ còn lại cái xương, cái xương ấy vẫn chưa được bỏ đi mà tiếp tục được giữ lại để nấu với nước và rau cho những bữa sau. Anh cười rồi nói một câu mà tôi nhớ mãi: “Để tưởng tượng là mình vẫn còn có cá ăn.”
Nghe đến đó, tôi im lặng khá lâu. Có những câu chuyện không cần phải giải thích nhiều, bởi chính sự đơn sơ của nó đã đủ làm người nghe đau đáu. Một cái xương cá đã hết thịt, hết vị, gần như không còn gì để nuôi thân, vậy mà người ta vẫn giữ lại trong nồi không hẳn vì nó còn giá trị vật chất, mà vì giữa tận cùng thiếu thốn, đôi khi con người phải nương vào một chút tưởng tượng để tiếp tục đi qua ngày tháng. Trong nồi vẫn còn cái xương thì có cảm giác như mình vẫn còn cá; hôm nay còn một bữa canh thì ngày mai biết đâu sẽ khá hơn; những ngày đói khổ này rồi cũng sẽ qua. Nhìn lại mới thấy, có khi con người sống được không phải vì đang có nhiều, mà bởi vẫn còn một chút hy vọng để nương tựa.
Câu chuyện chưa dừng ở đó. Anh kể về những học trò ở Quế Sơn, nơi cây quế từng là nguồn sống của nhiều gia đình. Sau chiến tranh, người dân trở về dựng lại nhà cửa, khai lại vườn tược và trồng lại những cây quế còn non. Thế nhưng, mấy đứa học trò đói quá, đi ngang qua vườn quế thì ghé miệng cạp thẳng vào thân cây mà ăn. Chủ vườn lên trường than phiền rằng học trò đi ngang cạp hết cây quế, trong khi cây còn non, bị cạp như vậy thì sẽ chết. Anh Tỵ kể lại rồi lắc đầu: “Biết làm sao mà la tụi nó. Trời ơi, quá tội.” Tôi nhớ mãi câu ấy, bởi phía sau một lời nói tưởng rất bình thường là cả một cách nhìn con người.
Nếu chỉ nhìn thấy một đứa trẻ đang cạp cây quế, ta có thể cho rằng nó hư, phá phách hay vô ý thức. Nhưng nếu nhìn thêm một chút, ta thấy nó đang đói. Nếu nhìn sâu thêm nữa, ta có thể thấy phía sau cái đói ấy là chiến tranh, là ly tán, là những khu vườn bị bỏ hoang, những căn nhà bị phá hủy, những gia đình chưa kịp gượng dậy và những bữa cơm chưa đủ cho một đứa trẻ đang lớn. Một vết răng trên thân cây quế tưởng rất nhỏ, nhưng phía sau nó là cả một chuỗi nhân duyên chằng chịt. Tôi nghĩ Phật pháp đôi khi không ở đâu quá xa, mà có mặt ngay trong cách ta nhìn lại một sự việc bằng một cái nhìn sâu hơn. Lần đầu ta có thể chỉ thấy lỗi; lần sau, nếu chịu nhìn kỹ hơn, ta có thể thấy khổ. Lần đầu ta muốn trách; nhưng khi hiểu được hoàn cảnh, lòng ta có thể tự nhiên mềm xuống và biết thương. Có lẽ từ bi bắt đầu từ chính nơi đó, không nhất thiết bằng một lời đạo lý lớn lao, mà bằng khả năng không nỡ trách thêm một người đang khổ.
Trong đời sống, chúng ta thường đánh giá nhau rất nhanh. Người này ích kỷ, người kia vô tâm, đứa trẻ nọ hư, người khác đáng trách. Nhưng một con người chưa bao giờ chỉ là hành vi mà ta tình cờ nhìn thấy trước mắt. Phía sau mỗi người là một dòng sông mà ta không thể thấy hết thượng nguồn. Có những thương tổn họ chưa từng kể, những thiếu thốn ta chưa từng trải qua, những cuộc chiến âm thầm mà ta không hề biết. Khi hiểu được điều ấy, ta sẽ bớt vội vàng kết luận và bớt khắt khe hơn với người khác. Đối với tôi, đó cũng là một hình thức tu tập rất thật: nhìn sâu hơn để hiểu, hiểu để thương, và thương để không làm khổ nhau thêm.
Yosemite ngày hôm ấy rất đẹp. Núi cao, rừng sâu, đá và tuyết mở ra một không gian rộng lớn khiến con người tự nhiên cảm thấy mình nhỏ bé. Nhưng chính giữa khung cảnh bao la ấy, những câu chuyện tưởng rất nhỏ của đời người lại hiện ra thật lớn. Chúng tôi có áo ấm, có thức ăn, có xe cộ, có điện thoại. Chỉ cần mở một chiếc túi là có thức ăn; chỉ cần chạm vào màn hình là có thể nói chuyện với người ở cách mình nửa vòng trái đất. Vậy mà cách đó chưa đầy nửa thế kỷ, có những người phải giữ lại một bộ xương cá đã nấu đi nấu lại chỉ để nồi canh còn một chút bóng dáng của cá. Sự tương phản ấy làm tôi nghĩ nhiều về thời gian, về đời sống và về khả năng quên rất nhanh của con người.
Chúng ta dễ quên rằng mình đang đủ, đang yên và đang sống giữa những điều từng là giấc mơ của một thế hệ khác. Vì thế, cái nghèo đáng sợ nhất đôi khi không phải chỉ là thiếu tiền, thiếu thức ăn hay thiếu tiện nghi, mà còn có một thứ nghèo khó nhận ra hơn: nghèo lòng biết ơn, nghèo khả năng nhận biết hạnh phúc đang có, và nghèo sự cảm thông với những người kém may mắn hơn mình. Một người có thể sống giữa rất nhiều tiện nghi mà tâm vẫn luôn cảm thấy thiếu, bởi cái thiếu bên ngoài có thể được lấp đầy bằng vật chất, nhưng cái thiếu trong tâm nếu cứ chạy theo nó thì càng lấp càng sâu.
Nhà Phật gọi đó là ái. Ta muốn có, có rồi muốn thêm, có nhiều lại sợ mất, và cứ như thế cả đời chạy theo cái chưa có mà quên nhìn lại cái mình đang có. Tri túc vì vậy không có nghĩa là thôi mơ ước, càng không phải là tự an ủi để khỏi tiến lên. Biết đủ là biết dừng tâm lại một chút để nhận ra ân huệ của hiện tại. Ta vẫn đi về phía trước, nhưng không chạy đến mức đánh mất mình; ta vẫn có ước mơ, nhưng không vì cái chưa có mà phụ bạc cái đang có; ta vẫn mong thành công, nhưng không để thành công làm cho trái tim mình cứng lại. Có lẽ đó là một trong những bài học quan trọng nhất mà câu chuyện cái xương cá để lại cho tôi.
Tôi không nghĩ người trẻ hôm nay phải nếm lại cái đói của những năm hậu chiến mới hiểu được cái đói, cũng không cần sống giữa chiến tranh mới biết quý hòa bình. Điều chúng ta cần truyền lại không phải là khổ đau, mà là ký ức về khổ đau, để người đến sau biết nâng niu những điều mình đang có. Ăn một bữa cơm mà hiểu rằng trong đó có biết bao nhiêu duyên lành; được đi học mà biết cơ hội học hành không phải lúc nào, ở đâu, ai cũng có; được sống tự do mà hiểu rằng tự do không chỉ để thỏa mãn bản thân, mà còn để sống có trách nhiệm hơn với người khác; và khi may mắn hơn, biết rằng chính sự may mắn ấy cũng có thể trở thành một cơ hội để sẻ chia.
Có lẽ một đời sống đẹp không nhất thiết nằm ở chỗ ta đi được bao xa, sở hữu bao nhiêu hay được bao nhiêu người biết đến, mà còn ở chỗ càng đi xa, lòng ta có còn nhớ được những điều rất nhỏ hay không. Một bữa cơm, một mái nhà, một người cha hay người mẹ còn ngồi đó, một người bạn còn có thể gọi tên, một cơ hội còn chưa trôi qua—tất cả đều có thể rất bình thường khi còn hiện hữu, nhưng rồi một ngày ta mới nhận ra chúng quý giá đến chừng nào. Vô thường hiếm khi lấy đi mọi thứ trong một khoảnh khắc; nó thường đến rất chậm, qua một mái tóc bạc hơn, một bước chân chậm hơn, một giọng nói yếu đi, một chiếc ghế rồi sẽ trống, hay một cuộc gặp tưởng bình thường nhưng về sau mới biết đó là lần cuối.
Hiểu vô thường không phải để bi quan hay buồn bã, mà để biết thương cho kịp, biết nói một lời tử tế khi còn có thể, biết ôm người thân khi họ vẫn còn bên cạnh, và biết làm một việc thiện trước khi cơ hội ấy đi qua. Chính vì mọi thứ đều đổi thay nên từng cuộc gặp, từng bữa cơm, từng ngày bình an lại càng đáng trân quý. Nếu nhìn như vậy, vô thường không chỉ là mất mát, mà còn là lời nhắc nhở chúng ta phải sống tỉnh thức hơn với những gì đang hiện diện.
Buổi chiều Yosemite năm đó xuống chậm. Ánh nắng nhạt dần trên núi, nước vẫn chảy, rừng vẫn im, và câu chuyện về cái xương cá cũng dừng lại đâu đó giữa những câu chuyện khác của cuộc hành trình. Khi ấy, tôi đâu biết một ngày mình sẽ ngồi nghe lại giọng anh từ chiếc điện thoại cũ, còn anh thì đã đi xa. Bây giờ nghĩ lại, cái xương cá ấy đã đi qua một hành trình khá dài: từ một nồi canh nghèo ở Quế Sơn, qua chiến tranh, đói khổ và đời một người thầy, rồi gần nửa thế kỷ sau lại hiện diện trong một câu chuyện giữa núi rừng Yosemite, để hôm nay trở về thêm một lần nữa trong ký ức của người ở lại.
Cái xương cá ấy bây giờ không còn để nấu canh, nhưng theo một cách khác, nó vẫn còn nuôi dưỡng chúng ta. Nó nuôi ký ức, nuôi lòng biết ơn, nuôi sự tỉnh thức và nuôi một cái nhìn biết thương hơn đối với cuộc đời. Nó nhắc tôi rằng hạnh phúc nhiều khi không phải là có thêm một điều gì, mà là biết dừng lại để nhận ra những gì mình đang có. Ngày xưa, một cái xương cá còn đủ để giữ lại một chút hy vọng trong nồi canh; còn hôm nay, giữa biết bao đủ đầy, có lẽ điều chúng ta cần nhất chỉ là biết ngồi yên một chút để thấy rằng mình đã có rất nhiều, chỉ là lâu nay chưa thực sự nhìn thấy.
No comments:
Post a Comment